section_5.txt

Təsəvvür elə ki, sənin bir serverin var və sən orada ASP.NET Core tətbiqini işlədirsən. 
Bu tətbiqə mütləq bir verilənlər bazası lazımdır. Seçimin PostgreSQL-dir.

Ənənəvi yol belə idi: 

Sən serverə daxil olurdun, `apt install postgresql` yazırdın və Postgres host əməliyyat sisteminə quraşdırılırdı. 
İndi hər şey həmin hostun özündə idi. 
Postgres-in proqram faylları `/usr/lib/postgresql`, konfiqurasiya faylları `/etc/postgresql`, məlumat faylları isə `/var/lib/postgresql` qovluğuna düşürdü. 
Yəni hər şey sənin serverinlə sıx bağlı idi.

Burada dərhal bir neçə problem çıxırdı. Məsələn, 

1. sən sabah başqa serverə köçməlisən. O serverdə Ubuntu 22.04 deyil, CentOS var. 
CentOS-un repolarında Postgres 12 var, amma sən tətbiqi 16 ilə sınaqdan keçirmisən. 
Birdən versiya fərqi ucbatından kod işləməyəcək. 

Digər problem: 

2. sən Postgres-i upgrade etmək istəyirsən, amma `apt upgrade` desən, sistemdə başqa paketlər də dəyişəcək və yeni dependency-lər problem yaradacaq. 
Ən pisi də odur ki, Postgres-i tam silib təmizləmək çətindir – fayllar bir az `etc`-də qalır, bir az `var`-da qalır.



İndi isə təsəvvür elə ki, Docker ilə işləyirsən. `docker run postgres:16` deyirsən və sənə hazır PostgreSQL 16 serveri gəlir. 
İçində hər şey var – server binar faylları, lazımi kitabxanalar, default konfiqurasiya. 
Əgər sabah sən başqa serverə köçsən, yenə də sadəcə `docker run postgres:16` yazırsan və həmin eyni Postgres qalxır. 
Heç hostun paketlərinə, hansı distributiv olduğuna baxmırsan.

Praktik bir nümunə: 
sən komandanın içindəsən, hər kəsdə fərqli laptop var – kimdə Mac, kimdə Windows, kimdə Linux. 
Əvvəllər hər kəs öz kompüterinə Postgres qururdu. Birində 14 idi, birində 15, birdən kimsə `pg_dump` faylı yaradırdı və digərinin versiyası o faylı oxuya bilmirdi. 
İndi isə hər kəs `docker run postgres:16` yazır və hamıda eyni Postgres, eyni versiya qalxır. Problem kökündən həll olunur.

Başqa bir misal: sən test üçün 3 fərqli layihə işləyirsən. Birincisi Postgres 12 tələb edir, ikincisi 14, üçüncüsü isə ən sonuncu 16. 
Əgər bunları hosta quraşdırmaq istəsən, çox qarışacaq, çünki eyni maşında eyni anda bir neçə versiyanı saxlamaq müşkül işdir. Amma Docker ilə çox rahatdır:

```bash
docker run --name pg12 -e POSTGRES_PASSWORD=pass -d postgres:12
docker run --name pg14 -e POSTGRES_PASSWORD=pass -d postgres:14
docker run --name pg16 -e POSTGRES_PASSWORD=pass -d postgres:16
```

Üçü də paralel işləyir. Bir-birinə qarışmır, çünki hər biri öz konteynerində, öz fayl sistemi ilə yaşayır.

Bu, konteyner yanaşmasının ən böyük gücüdür: sən PostgreSQL-i artıq host sisteminə deyil, image-ə bağlayırsan. 
Yəni Postgres bir “qutuda” gəlir. Qutuda onun versiyası, lazımi kitabxanaları, default konfiqurasiyası hazır olur. 
Sən bu qutunu harada açsan, nəticə eynidir.

Bunun üstünlüyü həm də təmizliyindədir. Əgər hostda Postgres-i silmək istəsən, bir az fayl burada qalır, bir az orada. 
Konteynerdə isə sadəcə `docker rm -v mypostgres` yazırsan və hər şey tamamilə təmizlənir. 

Beləcə, konteyner yanaşması sənə üç böyük fayda gətirir:

1. Hara köçsən, eyni nəticə alırsan.
2. Versiyaları dəyişmək və idarə etmək asan olur.
3. Quraşdırmaq və təmizləmək çox rahatdır.

----------------------------------------------------------------------------------------------------

1. Volume məsələsi niyə bu qədər vacibdir?

Postgres bir verilənlər bazasıdır, yəni bütün işini fayllar üzərində görür.
Sən bir CREATE TABLE, INSERT INTO etsən, əslində bunlar diskdə fayllara yazılır. Amma konteynerin özünün yazı qatı müvəqqətidir.


Sadə nümunə: docker run --name pgtest -e POSTGRES_PASSWORD=1234 -d postgres:16
commandını icra etsək, postgres16 image istifadə edib detach modda yeni kontainer yaradacıyıq.


İndi docker exec -it pgtest psql -U postgres ilə bazaya gir və bir cədvəl yaradaq:

postgres=# CREATE DATABASE mydb;
CREATE DATABASE


postgres=# \c mydb
You are now connected to database "mydb" as user "postgres".

mydb-# \l
                                                      List of databases
   Name    |  Owner   | Encoding | Locale Provider |  Collate   |   Ctype    | ICU Locale | ICU Rules |   Access privileges
-----------+----------+----------+-----------------+------------+------------+------------+-----------+-----------------------
 mydb      | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 postgres  | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 template0 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
 template1 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
(4 rows)


mydb-# \dt
         List of relations
 Schema | Name  | Type  |  Owner
--------+-------+-------+----------
 public | users | table | postgres
(1 row)


mydb=# CREATE TABLE users(id SERIAL PRIMARY KEY, name TEXT);
CREATE TABLE


mydb=# INSERT INTO users(name) VALUES('Mahammad');
INSERT 0 1


mydb=# \dt
         List of relations
 Schema | Name  | Type  |  Owner
--------+-------+-------+----------
 public | users | table | postgres
(1 row)


mydb=# select * from users;
 id |   name
----+----------
  1 | Mahammad
(1 row)


Hamısı işləyir. Amma indi:

docker rm -f pgtest
docker run --name pgtest -e POSTGRES_PASSWORD=1234 -d postgres:16
docker exec -it pgtest psql -U postgres 

Yenidən girəndə görəcəksən ki, mydb yoxdur, users cədvəli də getdi. Çünki konteyner silinəndə onun yazı qatı da silinir.

postgres-# \l
                                                      List of databases
   Name    |  Owner   | Encoding | Locale Provider |  Collate   |   Ctype    | ICU Locale | ICU Rules |   Access privileges
-----------+----------+----------+-----------------+------------+------------+------------+-----------+-----------------------
 postgres  | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 template0 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
 template1 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
(3 rows)





----------------------------------------------------------------------------------------------------

Volume ilə necə dəyişir?

İndi belə edək:

PS C:\Users\mahammada> docker run --name pgvolume --detach -e POSTGRES_PASSWORD=1234 -v pg_data:/var/lib/postgresql/data  postgres:16
b0b50bef5b4827df566eda7f2181501d0d100206d41c9724edb121e5431523ec

PS C:\Users\mahammada> docker exec -it pgvolume psql -U postgres
psql (16.10 (Debian 16.10-1.pgdg13+1))
Type "help" for help.



postgres-# \l
                                                      List of databases
   Name    |  Owner   | Encoding | Locale Provider |  Collate   |   Ctype    | ICU Locale | ICU Rules |   Access privileges
-----------+----------+----------+-----------------+------------+------------+------------+-----------+-----------------------
 postgres  | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 template0 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
 template1 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
(3 rows)




postgres=# CREATE DATABASE mydb;
CREATE DATABASE


postgres=# \c mydb;
You are now connected to database "mydb" as user "postgres".


mydb=# \l
                                                      List of databases
   Name    |  Owner   | Encoding | Locale Provider |  Collate   |   Ctype    | ICU Locale | ICU Rules |   Access privileges
-----------+----------+----------+-----------------+------------+------------+------------+-----------+-----------------------
 mydb      | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 postgres  | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 template0 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
 template1 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
(4 rows)



mydb=# CREATE TABLE users(id SERIAL PRIMARY KEY, name TEXT);
CREATE TABLE


mydb=# \dt
         List of relations
 Schema | Name  | Type  |  Owner
--------+-------+-------+----------
 public | users | table | postgres
(1 row)



mydb=# insert into users(name) values('mahammad');
INSERT 0 1


mydb=# select * from users;
 id |   name
----+----------
  1 | mahammad
(1 row)


mydb=# exit



Bu dəfə Postgres-in data qovluğu pg_data adlı named volume-a yazılır.
Indi konteyneri silib yeniden daxil oluruq hemin image ile containere.



PS C:\Users\mahammada> docker ps --all
CONTAINER ID   IMAGE                        COMMAND                  CREATED          STATUS                     PORTS                    NAMES
b0b50bef5b48   postgres:16                  "docker-entrypoint.s…"   10 minutes ago   Up 10 minutes              5432/tcp                 pgvolume
d389957cb1ba   learn-kazakh-client:latest   "/docker-entrypoint.…"   3 hours ago      Up 3 hours                 0.0.0.0:8081->80/tcp     client
3a0b8f1489d7   learn-kazakh-api:latest      "dotnet LearnKazakh.…"   4 hours ago      Up 4 hours                 0.0.0.0:8080->8080/tcp   api

PS C:\Users\mahammada> docker stop pgvolume
pgvolume


PS C:\Users\mahammada> docker rm b0b
b0b


PS C:\Users\mahammada> docker run --name pgvolume --detach -e POSTGRES_PASSWORD=1234 -v pg_data:/var/lib/postgresql/data  postgres:16
0c42ae4b9e2f1818367c00afe18153bcd204e9ab9c1ffbac7cd92f2963409aac


PS C:\Users\mahammada> docker exec -it pgvolume psql -U postgres
psql (16.10 (Debian 16.10-1.pgdg13+1))
Type "help" for help.

postgres=# \l
                                                      List of databases
   Name    |  Owner   | Encoding | Locale Provider |  Collate   |   Ctype    | ICU Locale | ICU Rules |   Access privileges
-----------+----------+----------+-----------------+------------+------------+------------+-----------+-----------------------
 mydb      | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 postgres  | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 template0 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
 template1 | postgres | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/postgres          +
           |          |          |                 |            |            |            |           | postgres=CTc/postgres
(4 rows)



Bu dəfə mydb və users cədvəli olduğu kimi qaldı. Çünki məlumat konteynerlə birlikdə ölmədi, volume-da saxlanıldı.


----------------------------------------------------------------------------------------------------

Mühit dəyişənləri (Environment variables)
Rəsmi Postgres image-i ilk dəfə qalxanda bəzi environment dəyişənlərini oxuyur və ona görə ilkin qurulum edir.


Ən əsas üçü:

1. POSTGRES_USER – hansı istifadəçi yaradılsın.
2. POSTGRES_PASSWORD – o istifadəçinin parolu.
3. POSTGRES_DB – başlanğıcda yaradılacaq verilənlər bazası.



Default davranış (verməsən nə olur?)

Əgər bunları heç birini verməsən: docker run --detach --name pgdefault postgres:16

Image default olaraq postgres adlı superuser yaradır. Amma parolsuz. 
Bu, sənin lokal test mühitində rahat ola bilər, amma prod mühitdə çox təhlükəlidir – hər kəs bu istifadəçiyə qoşula bilər.




Öz istifadəçini və bazanı yaratmaq
Məsələn:


docker run --detach --name pgapp -e POSTGRES_USER=appuser -e POSTGRES_PASSWORD=secret123 -e POSTGRES_DB=learnkazakh -v pg_data:/var/lib/postgres/data postgres:16


İlk dəfə qalxanda Postgres belə edir:

appuser adlı istifadəçi yaradır.
Ona secret123 parolu təyin edir.
learnkazakh adlı baza yaradır və sahibini appuser edir.



İndi sən birbaşa belə qoşula bilərsən: psql -h localhost -U appuser -d learnkazakh
Yəni artıq default postgres useri ilə işləmək məcburiyyətində deyilsən, öz app-ına aid user və db hazır olur.


----------------------------------------------------------------------------------------------------

Əmrlərin siyahısı, vacib olanlar.

1. Bütün verilənlər bazalarını görmək
psql içində \l yazırsan (kiçik L hərfi).

Bu, serverdə mövcud olan bütün bazaları siyahıya alır: ad, sahib, kodlaşdırma, icazələr.

learnkazakh=# \l
                                                          List of databases
    Name     |   Owner    | Encoding | Locale Provider |  Collate   |   Ctype    | ICU Locale | ICU Rules |     Access privileges
-------------+------------+----------+-----------------+------------+------------+------------+-----------+---------------------------
 learnkazakh | SUPERADMIN | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 postgres    | SUPERADMIN | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           |
 template0   | SUPERADMIN | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/SUPERADMIN            +
             |            |          |                 |            |            |            |           | SUPERADMIN=CTc/SUPERADMIN
 template1   | SUPERADMIN | UTF8     | libc            | en_US.utf8 | en_US.utf8 |            |           | =c/SUPERADMIN            +
             |            |          |                 |            |            |            |           | SUPERADMIN=CTc/SUPERADMIN
(4 rows)



2. Bazanı dəyişmək
Məsələn, hazırda postgres bazasındasan, amma mydb-ə keçmək istəyirsən:

\c mydb

Buradakı \c connect deməkdir. İndi sən artıq mydb içindəsən və bütün əmrlər bu bazaya təsir edir.



3. Cədvəlləri görmək
İstədiyin bazaya keçdikdən sonra \dt yazırsan:

Bu, həmin bazadakı bütün cədvəlləri göstərir: ad, sahib, növ, schema. Əgər cədvəl yoxdursa, sadəcə “No relations found” deyir.

learnkazakh=# \dt

          List of relations
 Schema | Name  | Type  |   Owner
--------+-------+-------+------------
 public | users | table | SUPERADMIN

(1 row)



4. Cədvəl yaratmaq və məlumat əlavə etmək
CREATE TABLE users(
    id SERIAL PRIMARY KEY,
    name TEXT
);

INSERT INTO users(name) VALUES('Mahammad');
INSERT INTO users(name) VALUES('Ulpan');



6. Digər faydalı psql əmrləri

\d users → konkret users cədvəlinin strukturunu göstərir.

learnkazakh=# \d users
                            Table "public.users"
 Column |  Type   | Collation | Nullable |              Default
--------+---------+-----------+----------+-----------------------------------
 id     | integer |           | not null | nextval('users_id_seq'::regclass)
 name   | text    |           |          |
Indexes:
    "users_pkey" PRIMARY KEY, btree (id)

\q → psql-dən çıxmaq.
\? → bütün psql qısa əmrlərinin siyahısı.